Bóng chuyền nữ Việt Nam giữa kỳ chuyển nhượng: tiền về đội bóng, không về người chơi

Ba giờ sáng, điện thoại tôi sáng lên. Một chuyền hai hai mươi tư tuổi nhắn đúng ba dòng: 'Cháu vừa nhận đề nghị ký. Cháu không biết hỏi ai.' Tôi đọc đi đọc lại rồi ngồi im rất lâu trong căn hộ nhỏ ở Thượng Hải, nơi tôi sống đã tám năm. Ngoài cửa sổ, thành phố vẫn chạy. Trong điện thoại, một cô gái đang chờ tôi giúp cô ấy quyết một phần cuộc đời. Cô ấy không hỏi về tiền. Cô ấy hỏi liệu mình còn được ra sân chính thức hay không.

Cùng buổi sáng, một câu lạc bộ nữ phía Bắc công bố hợp đồng với một đối chuyền người nước ngoài. Thông cáo dài bốn dòng, ảnh sân thi đấu rực đèn, ban huấn luyện đứng hai bên. Không ai nhắc tới người phải nhường chỗ. Cô gái ấy tập cùng đội từ tháng Mười một, đánh trọn mùa trước với đầu gối quấn băng, giờ đứng thứ ba trong danh sách. Cô nhắn tôi đúng một câu: 'Cháu vẫn tập.'

Sân thi đấu không bao giờ im lặng, chỉ có trái tim ta ngừng đếm nhịp. Mỗi bản hợp đồng chuyển nhượng là một cuộc chia ly không ai thèm khóc. Ở bóng chuyền nữ Việt Nam, hai câu ấy thường đi liền nhau, và người trong cuộc đã quen tới mức không còn thấy lạ.

Tôi theo dõi bóng chuyền nữ Việt Nam từ khán đài, không từ bảng tin. Gần bốn mươi năm cầm bút, tôi ngồi đủ các nhà thi đấu từ Hà Nội, Ninh Bình, Long An tới Quảng Ninh, và điều tôi học được sớm nhất là mùa giải trong nước không dài như người ngoài tưởng. Giải vô địch quốc gia chia thành hai giai đoạn, cộng thêm cúp quốc gia, cộng thêm Cúp VTV quốc tế tổ chức thường niên ở Ninh Bình từ đầu những năm hai nghìn. Phần còn lại của năm là các đợt tập trung đội tuyển, SEA Games, giải châu Á, SEA V.League.

Cấu trúc ấy quyết định cách tiền chảy. Phần lớn đội nữ thuộc doanh nghiệp nhà nước hoặc trung tâm thể thao tỉnh. Ngân sách được duyệt theo năm, không theo chu kỳ bốn năm của một vận động viên. Mỗi đội được đăng ký một hoặc hai ngoại binh, tùy giải. Hợp đồng cầu thủ nội thường ký theo mùa, phần lớn không có người đại diện, không có điều khoản giải phóng, không có tiền bản quyền hình ảnh cá nhân. Khi kỳ chuyển nhượng mở, đó là toàn bộ nền tảng để mặc cả.

Có một chi tiết ít được nói tới. Trong bóng chuyền nữ Việt Nam, phần lớn vụ chuyển đội không phải là chuyển nhượng. Người ta gọi nó bằng một từ khác: điều chuyển. Không có phí được công bố, không có hợp đồng mua đứt, không có phần trăm cho đơn vị đào tạo. Một cầu thủ chuyển từ tỉnh này sang tỉnh khác qua một quyết định hành chính, ký bởi hai đơn vị chủ quản. Kỳ chuyển nhượng vì thế trông giống một cuộc sắp xếp nhân sự hơn là một phiên chợ.

Trong tám năm ghi chép của mình, tôi đếm được một quy luật lặp lại ở mọi kỳ chuyển nhượng: ngoại binh được mua bằng tiền của câu lạc bộ, còn cầu thủ nội được giữ bằng quan hệ. Người ta không trả giá cho một chủ công hai mươi hai tuổi vì không ai sở hữu quyền thương lượng của cô ấy. Cô ấy thuộc về tỉnh, thuộc về đơn vị chủ quản, thuộc về một biên chế. Thị trường không định giá được thứ không thể bán. Điểm nghẽn của bóng chuyền nữ Việt Nam không nằm ở ngân sách, mà ở chỗ cầu thủ không có tư cách pháp lý để trở thành một tài sản có giá.

Hệ quả nằm ở vị trí đối chuyền. Đây là nơi ghi điểm nhiều nhất trong bóng chuyền nữ hiện đại, nơi những pha bóng khó nhất được giao phó. Và cũng là nơi các câu lạc bộ Việt Nam dùng suất ngoại binh nhiều nhất. Khi suất ấy dành cho một đối chuyền người Thái Lan, người Cuba hay người Indonesia, cầu thủ nội trẻ ở vị trí đó không còn phút nào ở cấp cao nhất. Cô ấy tập bốn năm, đánh ở giải trẻ, rồi bước vào đội tuyển quốc gia mà chưa từng được giao một quả bóng quyết định trước mười nghìn khán giả.

Những set cuối là nơi sự thiếu vắng ấy lộ ra. Tôi ngồi ở hàng ghế thứ sáu trong một trận đấu của đội tuyển, hiệp năm, tỷ số mười ba đều. Bóng được đưa lên cho người được cho là chủ công số một. Cô ấy đánh ra ngoài. Không phải vì tay yếu. Vì cô ấy chưa từng đứng ở tình huống đó đủ nhiều lần để cơ thể biết phải làm gì. Kinh nghiệm quyết định không mua được, chỉ có thể tích. Và chúng ta đã tiêu phần lớn suất tích lũy ấy vào người nước ngoài.

Về mặt chuyên môn, đội tuyển nữ Việt Nam tiến bộ rõ ở khối chắn và hàng thủ. Khi các phụ công được ra nước ngoài thi đấu, khả năng đọc hướng bóng và bước chắn đôi tốt lên thấy rõ, nhất là ở những pha bóng nhanh giữa sân. Nhưng hệ thống ấy vẫn phụ thuộc vào một người ở biên phải. Khi người đó bị chặn, đội không còn phương án hai đủ chín. Một đội bóng chỉ có một phương án không phải vì huấn luyện viên kém, mà vì trong nước không có ai thứ hai được rèn ở cấp cao nhất.

Lịch thi đấu là thứ hai bị trả giá. Giai đoạn một của giải quốc gia thường dồn vào vài tuần, hai tới ba ngày một trận. Có đội di chuyển bằng xe đêm, tới khách sạn lúc bốn giờ sáng, chín giờ đã vào sân tập nhẹ. Nhân viên vật lý trị liệu của phần lớn đội nữ là một người, đôi khi không có ai. Một đầu gối quấn băng ở vòng bảng sẽ được quấn lại y như vậy ở vòng trong, rồi ở đợt tập trung đội tuyển mười ngày sau đó. Chấn thương không đến từ một pha bóng xấu. Nó đến từ sự tích lũy không được ghi lại ở đâu cả.

Khán giả là phần sáng nhất của bức tranh, và cũng là phần bị bỏ quên nhiều nhất. Ở nhiều giải trong nước, khán đài bóng chuyền nữ đông hơn bóng chuyền nam. Vé bán hết trước giờ bóng lăn. Có những buổi tối cả nhà thi đấu hát theo một pha cứu bóng. Tôi từng chứng kiến cảnh ấy ở một trận vòng bảng, giữa tuần, trời mưa. Nhưng người hát không ký hợp đồng với ai. Tiền vé, tiền tài trợ, tiền truyền hình chảy vào đơn vị chủ quản, rồi dừng ở đó.

Tôi bước vào một cuộc phỏng vấn tình cờ, nhưng rời đi với cả một thế hệ chưa được lắng nghe. Năm hai nghìn mười tám, giữa cơn sốt của một giải bóng đá nam, tôi ngồi ba tiếng với một cựu đội trưởng đội trẻ nữ đã giải nghệ ở tuổi hai mươi hai vì đầu gối. Cô ấy dạy miễn phí cho trẻ em ở một quận ngoại thành. Trong ba tiếng đó, cô ấy kể về tám năm tập luyện gói trong hai trang giấy: một bản hợp đồng không có phụ lục, và một giấy xác nhận chấn thương. Tôi về nhà và hiểu rằng mình đã viết sai nghề suốt nhiều năm.

Cách giải thích phổ biến nhất cho mọi vấn đề của bóng chuyền nữ Việt Nam là thiếu tiền. Tôi đã tin như thế rất lâu. Tôi đã sai. Tiền có, tiền vẫn vào mỗi mùa, nhưng nó chảy theo hướng ngắn hạn: một đối chuyền ngoại binh cho một mùa, một chuyến tập huấn nước ngoài cho một giải, một trận giao hữu đẹp cho một nhà tài trợ. Ba thứ không mua được bằng cách đó: nhân viên y tế đủ cho mười bốn người, hợp đồng dài hạn có điều khoản chấn thương, và quyền hình ảnh cá nhân cho cầu thủ.

Điểm mù thứ hai là niềm tin rằng khoảng cách với Thái Lan được quyết định trên sân. Khoảng cách ấy được quyết định ở chỗ khác: Thái Lan có một giải quốc nội dài, có cầu thủ đi Nhật, đi châu Âu, có phí chuyển nhượng, có người đại diện. Một cầu thủ Thái Lan biết giá của mình. Một cầu thủ Việt Nam thường không biết, và điều đó khiến cô ấy dễ bị giữ lại bằng một lời hứa thay vì một bản hợp đồng.

Tôi không viết những dòng này để kể tội ai. Tôi viết vì trong kỳ chuyển nhượng này, phần lớn bản tin tôi đọc chỉ nói về ngoại binh: ai về, ai đi, ai cao bao nhiêu, ai từng đánh ở giải nào. Rất ít dòng dành cho người Việt. Bốn mươi năm theo dõi ngành thể thao dạy tôi rằng một nền bóng chuyền chỉ mạnh khi người ta biết giá trị người chơi của mình, và biết đủ sớm để họ không phải rời đi trong im lặng.

Vậy cái gì đang thay đổi? Nhiều hơn tôi tưởng. Ngày càng nhiều cầu thủ nữ Việt Nam tìm được đường ra nước ngoài thi đấu, ban đầu là những giải trong khu vực, sau đó xa hơn. Những cái tên như Trần Thị Thanh Thúy hay Nguyễn Thị Bích Tuyền mở đường, và điều quan trọng không nằm ở cá nhân họ, mà ở chỗ lớp trẻ phía sau nhìn thấy một con đường có thật, không phải giấc mơ trên giấy. Một vài trung tâm trẻ bắt đầu giữ dữ liệu tập luyện, đo tải, theo dõi chấn thương. Những việc nhỏ như vậy thay đổi tuổi nghề của cả một thế hệ.

119 ngày viết nhật ký, tôi học được rằng thời gian không đứng yên, chỉ có con người chọn dừng lại. Trong mùa dịch, tôi gọi điện cho một vận động viên nữ bốn mươi bảy lần, ghi lại từng giấc mơ và nỗi sợ của cô ấy khi không được thi đấu. Cuốn sách bán được ba trăm bản. Nhưng bài học còn lại thì không bán: một vận động viên có thể chịu đựng rất nhiều, cái cô ấy không chịu được là cảm giác mình vô hình.

Tôi viết tiểu sử cho những người phụ nữ không biết mình là huyền thoại. Nếu bạn hỏi tôi điều gì đáng chờ ở mùa giải tới, tôi sẽ không kể tên ngoại binh nào. Tôi sẽ nhìn vào băng ghế dự bị, tìm cô gái thứ ba trong danh sách, cô gái đang quấn băng đầu gối và vẫn tập khi không ai nhìn. Một nền bóng chuyền chỉ thật sự trưởng thành khi người thứ ba trong danh sách ấy biết chính xác giá trị của mình, và có quyền nói ra.