Bóng chuyền nữ Việt Nam thua Indonesia 0-3 tại Asiad 20: Chuỗi chuyền một đứt gãy và tấm vé vòng 5-8 trôi mất

11 giờ trưa ở Aichi, chiếc xe buýt lẽ ra phải đón đội tuyển bóng chuyền nữ Việt Nam từ 10 giờ 10 vẫn chưa xuất hiện. Quãng đường từ khách sạn tới nhà thi đấu được dự tính mất ít nhất một tiếng. Các cô gái ngồi chờ trong sảnh, đúng khoảng thời gian mà lẽ ra họ phải đang khởi động, đang nắn lại từng nhịp chạy đà, đang quen mặt sân. Ban tổ chức quyết định dời trận đấu 30 phút. Khi bóng lăn, bảng điện tử dừng ở 25-20, 25-21, 25-18 cho Indonesia.

Người ta nhìn bảng số, tôi nhìn thấy cuộc nổi loạn. Lần này cuộc nổi loạn không nằm ở phía Việt Nam. Nó nằm ở phía một tập thể Indonesia mà chính các bản tin ghi nhận là đã chơi không hề xuất sắc — họ chỉ đơn giản là không tự bắn vào chân mình, còn Việt Nam thì làm điều ngược lại, theo một cách rất khó giải thích.

Trận này thuộc nhánh phân hạng 5-8 của Asiad 20, tổ chức tại Nhật Bản theo giờ địa phương. Đường đi của cả hai đội khá giống nhau: Việt Nam vào nhánh này sau khi thua Trung Quốc ở tứ kết, Indonesia cũng rơi xuống đây sau trận thua 0-3 trước Thái Lan. Ai thắng sẽ bước vào trận tranh hạng 5. Ai thua thì rơi xuống nhánh 7-8, và với thể thức loại trực tiếp của một kỳ đại hội, không có cơ hội thứ hai. Việt Nam giờ đây không thể kết thúc cao hơn vị trí thứ bảy.

Điều đáng nói: đây là trận mà Việt Nam được đánh giá nhỉnh hơn. Ở lần chạm trán gần nhất tại SEA V-Cup, chính chúng ta là đội được xếp cửa trên, dẫn trước hai set rồi để thua ngược 2-3. Cộng thêm kết quả hôm nay, một hình mẫu đang thành hình: đội bóng này chơi được, nhưng không giữ được.

Và đó là lúc tôi phải nói thẳng điều mà phần lớn phần bình luận đang lảng tránh. Cú sốc không nằm ở việc thua Indonesia. Cú sốc nằm ở chỗ Việt Nam thua theo đúng cái cách mà một đội bóng phụ thuộc vào nhịp điệu sẽ thua khi nhịp điệu bị bẻ gãy ngay từ mắt xích đầu tiên.

Chuỗi chuyền một — chuyền hai — dứt điểm là xương sống của mọi lối đánh nhanh kiểu châu Á. Khi mắt xích đầu tiên lung lay, toàn bộ hệ thống tự động hạ cấp thành những pha đập ngoài sơ đồ, dễ đoán và dễ bị chặn. Bản tin gốc liệt kê tối thiểu bốn khâu yếu: bước một, chuyền hai, chắn bóng và tấn công. Bốn khâu trong một trận, chứ không phải một khâu trong một set. Đó là dấu hiệu của một vấn đề mang tính hệ thống, không phải một khoảnh khắc cá nhân lơ đễnh.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, một đội bóng chuyền có bước một tốt sẽ che được rất nhiều khuyết điểm phía sau: chuyền hai có thời gian, chủ công có đà, chắn bóng có thời điểm vào đà. Ngược lại, khi bước một vỡ, mọi thứ phía sau sụp theo dây chuyền. Chuyền hai buộc phải chuyền bóng cao, xa lưới; chủ công buộc phải đánh vào tường chắn đã dựng sẵn; và hiệu suất ăn điểm tụt xuống theo cấp số nhân. Không có bảng thống kê chính thức nào từ liên đoàn hay ban tổ chức được công bố kèm theo bản tin, nên tôi không dám gán một tỷ lệ phần trăm cụ thể cho hiệu suất đập hay tỷ lệ chuyền một hoàn hảo. Nhưng cấu trúc của trận đấu thì nói đủ.

Một điều bản tin gốc không nói rõ nhưng có thể suy ra: cách tấn công hiệu quả nhất vào một đội có vấn đề ở bước một và chuyền hai luôn là gây áp lực phát bóng. Đó là cách rẻ nhất, đơn giản nhất và tàn nhẫn nhất để bẻ gãy nhịp của đối phương. Indonesia không cần chơi hay. Họ chỉ cần giao bóng khó, dựng chắn đúng chỗ, và để hệ thống của Việt Nam tự sụp.

Nhìn vào điểm số từng set: 20, 21, 18. Tổng cộng 59-75. Hai set đầu Việt Nam vẫn bám được, chỉ thua 5 và 4 điểm. Đến set ba, đội rơi xuống dưới mốc 20, thua tới 7 điểm. Một đội thua vì thực lực thường thua đều đặn. Một đội thua vì mất phương hướng thường sụp ở set cuối. Việt Nam thuộc nhóm thứ hai.

Tôi không đoán bóng chuyền, tôi cá cược với định kiến. Và định kiến phổ biến nhất của giới bình luận sau mỗi trận thua kiểu này là đổ hết cho khâu tâm lý, cho tinh thần, cho cái gọi là bản lĩnh. Tâm lý là hệ quả, không phải nguyên nhân. Khi bạn liên tục phải xử lý những quả bóng chuyền một lệch nhịp, cái bị bào mòn trước tiên là sự tự tin vào hệ thống, rồi mới tới sự tự tin vào bản thân.

Vậy còn 30 phút dời trận? Đây là chỗ tôi muốn tách mình khỏi số đông. Ban tổ chức dời trận, đó là lỗi của ban tổ chức, và nó xứng đáng bị nêu tên. Nhưng nếu ai đó định dùng nó làm tấm khiên cho kết quả 0-3, thì người đó đang xúc phạm chính đội bóng mà mình bảo vệ.

Sự cố logistics là hệ số nhân, không phải nguyên nhân gốc. Nó khuếch đại một vấn đề đã tồn tại từ trước: một đội bóng phụ thuộc vào sự đồng bộ thời gian — khởi động, làm quen sân, nắn nhịp — sẽ chịu tổn thất nặng hơn hẳn một đội dựa chủ yếu vào sức mạnh cá nhân. Một tập thể chỉ cần đứng trên đôi chân của chính mình thì 30 phút không giết được họ. Một tập thể cần cả guồng máy chạy đúng nhịp thì 30 phút là đủ để bánh răng trượt khỏi ray.

Có một chi tiết nữa mà tôi cho là quan trọng hơn cả sự cố xe buýt: trận này diễn ra ở một nhà thi đấu khác với các trận trước đó của Việt Nam. Với một đội chơi nhanh, khoảng cách giữa cảm giác sân quen và sân lạ vượt ra ngoài chuyện thị giác. Nó là chuyện khoảng cách chạy đà, chuyện điểm rơi bóng chuyền, chuyện độ nảy của mặt sân. Những thứ đó cần thời gian để cơ thể ghi nhớ, và thời gian chính là thứ bị lấy đi.

Bức tranh lớn hơn thì thế này. Ở cấp độ châu lục, kết quả này xác nhận điều mà chúng ta vẫn biết nhưng ngại thừa nhận: bóng chuyền nữ Việt Nam chưa nằm trong nhóm tranh huy chương của châu Á. Trung Quốc, Nhật Bản, Thái Lan vẫn ở một tầng khác. Còn ở cấp độ Đông Nam Á, chiến thắng của Indonesia lấy đi của Việt Nam thứ mà chúng ta tốn nhiều năm để xây dựng: khoảng cách an toàn phía trên người Indonesia.

Nếu bạn sợ hỗn loạn, bạn sẽ không bao giờ hiểu được bóng chuyền. Nhưng cũng phải nói cho công bằng: Indonesia không phải Thái Lan, cũng không phải Trung Quốc. Đây là một đội bóng tầm trung của Đông Nam Á. Thua một đội như vậy ở đấu trường châu lục là một loại thất bại khác về bản chất so với việc bị Trung Quốc khuất phục. Nó nói về sự ổn định, không nói về trần năng lực.

Và đây là chỗ tôi tự đặt cược ngược lại chính mình. Nếu bạn hỏi tôi rằng Việt Nam có tài năng để vượt qua Indonesia hay không, câu trả lời là có. Nếu bạn hỏi tôi rằng đội bóng này có cấu trúc để không sụp khi bước một vỡ hay không, câu trả lời hiện tại là không. Khoảng cách giữa hai câu trả lời đó chính là toàn bộ câu chuyện của trận đấu này.

Tôi có thể sai ở đâu? Tôi có thể sai vì tôi đang suy luận từ một trận đấu duy nhất, không có dữ liệu kỹ thuật chính thức về tỷ lệ chuyền một hoàn hảo, về hiệu suất đập, về số lần chắn thành công. Nếu ban tổ chức Asiad 20 công bố số liệu chi tiết và chúng cho thấy bước một của Việt Nam thực ra không tệ, chỉ là chuyền hai xử lý sai ở những thời điểm quyết định, thì lập luận của tôi sẽ phải điều chỉnh. Nhưng kể cả khi đó, cái kết luận rộng hơn vẫn đứng vững: đây là một đội bóng thua ở những điểm quyết định, và thua lặp lại.

Dữ liệu J.League năm ấy dạy tôi một điều, và tôi mang nó sang bóng chuyền: người ta ghét sự thật vì nó quá chính xác. Bảng điểm ở đây là 59-75. Set ba chỉ có 18 điểm. Và Việt Nam từng dẫn trước Indonesia hai set trong lần gặp gần nhất rồi vẫn thua. Ba dữ kiện, một hình mẫu.

Hỗn loạn là một nhà thiết kế, chỉ có tôi đọc được bản vẽ của nó. Và bản vẽ lần này khá rõ: một đội bóng có thể đánh nhanh nhưng không thể chịu được nhiễu, đã gặp nhiễu ở đúng mắt xích mà nó yếu nhất. Ban tổ chức tạo ra nhiễu, nhưng cấu trúc đội bóng quyết định nhiễu đó biến thành thảm họa hay chỉ thành phiền toái.

Cái mà tôi muốn nhìn thấy ở lần ra sân tiếp theo không phải là một chiến thắng. Tôi muốn nhìn thấy một đội bóng chuyền Việt Nam có thể thua một set vì bước một vỡ, nhưng không đánh rơi cả trận vì điều đó. Muốn vậy, cái cần xây không phải là tinh thần, mà là một hệ thống chuyền một có thể đứng vững khi mọi thứ xung quanh đều đang rung.

Mọi kẻ phá bĩnh đều từng là người yêu bóng chuyền đúng nghĩa. Tôi viết bài này không phải để chôn đội bóng này, mà để chỉ ra chỗ cần trám. Việt Nam rơi xuống nhánh 7-8. Cái trần bây giờ là vị trí thứ bảy. Và nếu đội bóng này không sửa được mắt xích đầu tiên trong chuỗi chơi bóng của mình, thì trần đó sẽ còn theo họ lâu hơn một kỳ Asiad.

Dự đoán của tôi: nếu không có thay đổi về cấu trúc nhận bóng và chất lượng chuyền hai, Việt Nam sẽ tiếp tục thắng những đội yếu hơn bằng năng lực cá nhân, và tiếp tục thua những đội ngang tầm bằng chính sự bất ổn của mình. Đó là loại dự đoán mà tôi không mong được kiểm chứng — nhưng tôi vẫn đặt cược vào nó.