Đòn martinete ở Hidalgo: Khi võ đài diễn không còn quyền diễn sai

Đòn martinete ở Hidalgo: Khi võ đài diễn không còn quyền diễn sai

Hook

Đoạn video dài chưa đầy hai mươi giây. Một người đàn ông trung niên đứng giữa sàn, hai tay buông xuôi theo thế chuẩn bị, gương mặt bình thản như mọi đêm diễn khác. Người phía sau vòng tay qua hông anh ta, nhấc bổng lên, rồi đổ người thẳng đứng xuống nền. Đầu người đàn ông tiếp đất trước. Tiếng khán giả trong clip đổi tông rất nhanh: từ tiếng hò reo của một pha biểu diễn hoành tráng sang tiếng hét hoảng loạn. Vài giây sau, người ta thấy nhân viên chạy vào, thấy một thân người nằm bất động, thấy sự im lặng nặng trịch của một khán đài không hiểu chuyện gì vừa xảy ra.

Người đàn ông đó là Gerardo Germán Pineda, được biết đến với nghệ danh El Búho. Ông là trọng tài. Không phải đô vật. Không phải người được huấn luyện để hứng những cú đổ đầu. Ông chết sau khi nhận một đòn martinete tại một sự kiện do El Patrón Espectáculos tổ chức ở Mineral de la Reforma, bang Hidalgo, Mexico. Người thực hiện đòn đó là đô vật Hijo de Fishman, và hiện tại anh ta đang nằm trong tầm ngắm của một cuộc điều tra hình sự.

Tôi đã xem clip đó bảy lần. Lần thứ bảy tôi mới nhận ra điều khiến mình không thể rời mắt: không phải cú đổ người, mà là tư thế đứng của người hứng đòn. Anh ta đứng thẳng, hai chân khép, không có phản xạ co cổ, không có phản xạ gồng vai. Một đô vật được huấn luyện sẽ không bao giờ đứng như vậy trước một đòn đổ đầu. Người hứng đòn trong clip không hề chuẩn bị để hứng nó — và đó là toàn bộ câu chuyện.

Context

Để hiểu chuyện gì đã xảy ra ở Hidalgo, cần nói rõ một điều mà phần lớn độc giả thể thao Việt Nam có thể không để ý: lucha libre — đấu vật chuyên nghiệp kiểu Mexico — không phải một môn thể thao đối kháng. Nó là một loại hình biểu diễn có kịch bản. Kết quả trận đấu được định trước. Không có bảng xếp hạng theo cân nặng, không có tỷ lệ knock-out, không có chỉ số phòng ngự takedown. Mọi thứ trên sàn là một vở diễn, và người biểu diễn tập luyện để ngã sao cho an toàn mà trông vẫn đau.

Chính vì vậy, khi một người chết trên sàn đấu vật, câu hỏi không còn là "ai mạnh hơn ai". Câu hỏi là: ai đã thiết kế pha diễn đó, ai phê duyệt nó, và ai phải chịu trách nhiệm khi nó giết người.

Bối cảnh tổ chức ở đây rất quan trọng. Lucha libre Mexico có hai tầng rõ rệt. Tầng một là các tổ chức lớn, có lịch sử hàng chục năm, có quy trình an toàn, có danh sách đòn cấm, có bác sĩ túc trực. Tầng hai là vô số nhà tổ chức độc lập, hoạt động ở các địa phương, dựng show ở nhà thi đấu nhỏ, hội trường làng, hoặc sân bãi tạm. El Patrón Espectáculos thuộc tầng hai. Sự kiện ở Mineral de la Reforma là một show độc lập, quy mô nhỏ, và không có dấu hiệu nào cho thấy nó vận hành theo chuẩn an toàn của tầng một.

Đòn martinete nằm trong nhóm đòn bị hạn chế hoặc cấm ở hầu hết các tổ chức lớn. Về bản chất, nó là một biến thể của piledriver — người biểu diễn nhấc đối phương lên rồi đổ thẳng đầu hoặc vùng cổ trên xuống nền. Biên độ sai số của nó cực nhỏ. Chỉ cần lệch vài centimet, hoặc người hứng đòn không gồng cổ đúng lúc, hậu quả là chấn thương tủy sống hoặc tử vong. Đó là lý do nó bị cấm ở những nơi có quy định.

Và đây là điểm dị thường lớn nhất: đòn đó được thực hiện lên một trọng tài. Trong thực hành tiêu chuẩn, trọng tài làm nhiệm vụ điều hành trận đấu. Anh ta không được huấn luyện để hứng đòn đổ đầu. Anh ta không phải người biểu diễn. Việc một trọng tài trở thành người nhận một cú đổ đầu là điều cực kỳ bất thường, và nó mở ra câu hỏi trung tâm của toàn bộ vụ việc.

Core

Tôi làm nghề bình luận thể thao mười một năm, và có một nguyên tắc tôi luôn giữ: khi một sự việc không khớp với logic của môn thể thao mà nó thuộc về, thì sai sót nằm ở khâu tổ chức, không phải ở khâu thi đấu. Ở đây cũng vậy. Chúng ta đang nhìn vào một thất bại về an toàn và phân vai, được ngụy trang thành một tai nạn thi đấu.

Thất bại thứ nhất: phân vai người hứng đòn.

Trong mọi môn biểu diễn có va chạm, người nhận đòn là biến số an toàn quan trọng nhất. Một đô vật được huấn luyện có phản xạ bảo vệ: co cổ, gồng vai, xoay người để phân tán lực. Một trọng tài không có những phản xạ đó. Việc để một trọng tài hứng một đòn đổ đầu giống như để một người chưa từng tập boxing bước lên sàn hứng một cú móc — về mặt kỹ thuật, đó là một quyết định sai ngay từ lúc thiết kế, chưa cần bàn đến lúc thực hiện.

Thất bại thứ hai: lựa chọn đòn.

Martinete bị hạn chế ở các tổ chức lớn vì lý do rất cụ thể: nó gần như không có vùng đệm sai số. Trong một sự kiện độc lập, không có bác sĩ túc trực, không có quy trình cấp cứu, không có danh sách đòn bị cấm được thực thi, việc chọn một đòn như vậy là một canh bạc có tính toán sai. Và khi người hứng đòn lại là người không được huấn luyện, canh bạc đó biến thành một sự liều lĩnh không thể biện minh.

Thất bại thứ ba: bối cảnh vận hành.

Đây là phần ít được nói tới nhất, và cũng là phần tôi quan tâm nhất với tư cách người theo dõi ngành. Lucha libre độc lập ở Mexico vận hành trong một khoảng trống quản lý gần như hoàn toàn. Người biểu diễn thường làm việc không hợp đồng, không bảo hiểm, không có sự bảo đảm y tế. Nhà tổ chức thường không có đội ngũ an toàn. Không có cơ quan nào đứng ra phê duyệt các pha diễn nguy hiểm trước khi chúng được biểu diễn.

Khoảng trống đó không tự nhiên sinh ra. Nó là hệ quả của một mô hình kinh doanh: biên lợi nhuận mỏng, chi phí an toàn bị cắt, và áp lực phải tạo ra những pha diễn đủ sốc để bán vé. Một sự kiện độc lập ở một thị trấn nhỏ sống bằng cách khiến khán giả trầm trồ. Đòn càng nguy hiểm, tiếng vỗ tay càng lớn. Đó là động lực cấu trúc đẩy người ta về phía những pha diễn rủi ro.

Khi ba thất bại này xếp lên nhau — người hứng đòn sai, đòn sai, bối cảnh sai — kết quả không còn là xác suất. Nó là hệ quả tất yếu, chỉ chờ thời điểm.

Thất bại thứ tư, và đây mới là phần khiến tôi mất ngủ: phản ứng sau sự việc.

El Patrón Espectáculos đã ra một tuyên bố. Trong đó có ba nội dung đáng chú ý. Thứ nhất, họ sắp xếp hỗ trợ pháp lý cho Hijo de Fishman, đô vật đang bị điều tra. Thứ hai, họ xác nhận đã liên lạc với đại diện pháp lý của gia đình trọng tài quá cố. Thứ ba, họ kêu gọi sự kiềm chế từ giới biểu diễn, truyền thông và người hâm mộ, đồng thời đề nghị công chúng không lan truyền những "phiên bản chưa được xác nhận" trong khi điều tra đang diễn ra.

Đọc tuyên bố này, tôi thấy hai lớp nghĩa chồng lên nhau. Lớp thứ nhất là sự hỗ trợ thật lòng cho một người biểu diễn đang gặp biến cố lớn nhất đời mình. Lớp thứ hai là một chiến lược quản trị rủi ro: nhà tổ chức đang tự bảo vệ mình bằng cách đứng về phía đô vật, kiểm soát dòng thông tin, và đặt mình vào vị thế người chăm sóc có trách nhiệm thay vì người thuê ở khoảng cách an toàn.

Việc sắp xếp luật sư cho đô vật bị điều tra là một tín hiệu đáng suy nghĩ. Nó có thể là trách nhiệm thật, và cũng có thể là sự thừa nhận rằng nhà tổ chức biết mình cũng có phần trong đó. Trong mọi vụ tai nạn lao động nghiêm trọng, phản xạ đầu tiên của tổ chức là kiểm soát câu chuyện trước khi kiểm soát trách nhiệm. Điều đáng chú ý là tuyên bố không hề nhắc tới bất kỳ thay đổi nào về quy trình an toàn, không đình chỉ hoạt động, không công bố bất kỳ biện pháp khắc phục nào. Im lặng về an toàn, trong một tuyên bố về an toàn, là một sự im lặng có ý nghĩa.

Ở đây tôi cần nói thẳng một điều mà nghề này hay né: trong các ngành biểu diễn có rủi ro, người ta thường đợi đến khi có người chết mới bắt đầu nói về an toàn. Ngành công nghiệp xiếc đã trải qua điều đó. Ngành cascade phim ảnh đã trải qua điều đó. Lucha libre độc lập ở Mexico có thể đang đứng trước khoảnh khắc tương tự.

Contrarian

Giờ đến phần tôi biết sẽ khiến một số người khó chịu.

Phản ứng tự nhiên của công chúng khi xem clip là kết tội Hijo de Fishman. Tôi hiểu. Hình ảnh một người bị đổ đầu xuống sàn có sức nặng cảm xúc rất lớn, và bản năng đạo đức của chúng ta muốn một ai đó chịu trách nhiệm ngay lập tức. Nhưng nếu tôi phải chọn một sai lầm phân tích trong toàn bộ vụ việc này, thì đó là việc quy toàn bộ trách nhiệm cho một cá nhân trong khi vấn đề là cấu trúc.

Đô vật là người thực hiện đòn. Nhưng đòn không tự nhiên xuất hiện trong một sự kiện. Nó được thiết kế, được lên kế hoạch, được đưa vào kịch bản, và trong hầu hết trường hợp, được người khác phê duyệt. Trong một môi trường không có quy trình an toàn, một đô vật độc lập làm việc đêm này qua đêm khác không có ai đứng ra nói với anh ta rằng "đòn này không được làm lên trọng tài". Anh ta làm nghề trong một khoảng trống, và khoảng trống đó được duy trì bởi những người hưởng lợi từ nó.

Tôi cũng muốn đặt câu hỏi ngược lại với phản ứng đòi trừng phạt ngay. Nếu điều tra kết luận đây là một tai nạn — rằng đòn được thực hiện đúng kỹ thuật nhưng người hứng đòn không có khả năng tự bảo vệ, và việc chọn người hứng đòn là quyết định của người thiết kế pha diễn chứ không phải của người thực hiện — thì trách nhiệm hình sự của đô vật sẽ được đặt lại. Và khi đó, câu hỏi đúng đắn trở thành: ai đã để một trọng tài bước vào vị trí hứng đòn?

Ở đây tôi có thể sai. Nếu điều tra cho thấy Hijo de Fishman tự ý thực hiện một đòn không nằm trong kịch bản, hoặc thực hiện với lực quá mức, thì bức tranh đạo đức thay đổi hoàn toàn, và tôi sẽ không bênh anh ta. Tôi đã đủ lớn trong nghề để biết mình sai ở đâu thì phải nói mình sai ở đó. Nhưng ở thời điểm này, khi chưa có kết luận điều tra, việc biến một nghi phạm thành một kẻ đã bị kết án là một sai lầm cả về đạo đức lẫn về phân tích.

Và đây là phần tôi nghĩ ít người muốn nghe nhất: kêu gọi "không lan truyền phiên bản chưa xác nhận" của nhà tổ chức, về mặt lý thuyết, là hợp lý trong một cuộc điều tra đang diễn ra. Nhưng nó cũng là một công cụ có thể dùng để bịt miệng nhân chứng và làm mờ trách nhiệm. Giữa hai khả năng đó, người ta chỉ phân biệt được bằng một cách: xem nhà tổ chức có thay đổi quy trình an toàn của mình sau sự việc hay không. Nếu họ thay đổi, lời kêu gọi kiềm chế là chân thành. Nếu họ không thay đổi gì, lời kêu gọi đó chỉ là quản lý hình ảnh.

Có một chi tiết khiến tôi chú ý về mặt cấu trúc: tuyên bố nhắc tới "giới biểu diễn" như một tập thể. Sự tồn tại của một tập thể như vậy đặt ra câu hỏi tại sao tập thể đó chưa có một bộ quy tắc an toàn chung. Một nghề có đủ người để gọi là một giới, nhưng không đủ quy tắc để bảo vệ người trong giới, là một nghề đang nợ chính mình một điều gì đó.

Takeaway

Tôi không dự đoán kết quả điều tra. Tôi dự đoán hệ quả của nó. Trong vòng ba đến mười hai tháng tới, tôi cho rằng sẽ có ít nhất một trong hai điều xảy ra: hoặc giới lucha libre độc lập Mexico sẽ tự nguyện đưa ra một bộ quy tắc an toàn tối thiểu, hoặc sẽ có một vụ việc tương tự thứ hai, và đến lúc đó áp lực từ bên ngoài mới buộc phải thay đổi.

Nếu tôi phải đặt cược, tôi đặt vào khả năng thứ hai. Vì lịch sử của các ngành giải trí có rủi ro cho thấy họ hiếm khi tự sửa mình trước khi có thêm một cái tên được thêm vào danh sách.

Người ta nhớ tôi vì cú nổ, nhưng tôi nhớ mình vì cú cúi xuống viết. Đêm nay tôi viết về một người đàn ông làm nghề giữ trật tự trên sàn, và chết vì một pha diễn mà đáng lẽ anh ta không bao giờ phải tham gia. Một hot-take không bao giờ là câu trả lời. Nó là cú đá để người khác thèm tranh cãi. Tôi cần bạn nổi khùng trước khi bạn đồng ý. Vì lúc đó bạn mới chịu nghe.

Và câu hỏi tôi để lại cho các bạn, những người đã xem clip đó: nếu pha diễn ấy được thiết kế để một trọng tài hứng đòn, thì ai là người đã nói "được, làm đi"?