Trương Tùng Khê: Võ sĩ Minh triều và vết nứt hai trăm năm với Võ Đang

Trước khi bước vào cuộc đối đầu với khoảng bảy mươi tăng nhân Thiếu Lâm, Trương Tùng Khê nhờ những người có trách nhiệm ở địa phương chứng kiến một thỏa thuận: nếu chẳng may có người chết, sẽ không ai bị truy cứu. Các tăng nhân đồng ý. Đó không phải màn trình diễn để đẹp lòng khán giả. Đó là một bản hợp đồng sinh tử, và nó nói với tôi nhiều hơn mọi lời ca tụng về một cao thủ. Tôi tin hồ sơ bệnh án hơn mọi bản hợp đồng từng được in mực. Ở trường hợp Trương Tùng Khê, tôi không có bệnh án. Tôi có một vết nứt khác: khoảng cách hai trăm năm giữa con người thật và nhân vật mà Kim Dung dựng lên. Và như mọi vết nứt trong nghề của tôi, nó không tự mở ra trước mắt. Nó phải được tìm thấy, và người ta phải chịu đau khi nhìn vào nó. Trương Tùng Khê sống vào thời Gia Tĩnh nhà Minh, thế kỷ 16. Không ai ghi lại năm sinh của ông. Ông không phải tướng quân, không phải giáo chủ, không phải người trong triều. Ông là một người thợ may ở Ninh Ba, huyện Dĩnh. Trong trí nhớ của người đời sau, ông tồn tại chủ yếu qua một cái tên và một chuỗi lời kể được truyền miệng. Người dạy ông là Tôn Thập Tam Lão. Từ đó, một dòng truyền được ghi lại: Tôn Thập Tam Lão truyền cho Trương Tùng Khê, rồi tới Diệp Kế Mỹ, Đan Tư Nam, cuối cùng là Vương Chinh Nam. Chuỗi này được khắc trong Vương Chinh Nam mộ chí do Hoàng Tông Hy, một học giả thời Thanh, soạn. Đây là văn bản neo giữ cả một dòng phái, và nó ra đời sau khi Trương Tùng Khê đã mất rất lâu. Cái neo ấy giữ được dòng truyền, nhưng nó cũng cho thấy ký ức về ông đã đi qua tay nhiều người trước khi được viết ra. Còn Kim Dung thì đặt Trương Tùng Khê vào Võ Đang, vào hàng Võ Đang thất hiệp, như một trong những nhân vật được nhớ mặt. Nhưng giữa nhân vật ấy và người thợ may Ninh Ba là hai trăm năm. Không một văn bản nào nối Trương Tùng Khê với Võ Đang hay với Trương Tam Phong. Cái hào quang Võ Đang mà người đọc gắn cho ông là hào quang đi vay. Đây là chỗ tôi muốn mổ xẻ, bởi vì câu chuyện thật nằm ở những gì không được kể. Trương Tùng Khê không để lại chiến tích. Ông không có thành tích thi đấu, không có bảng điểm, không có một trận nào được ghi bằng kết quả. Thứ duy nhất có thể gọi là một trận đối đầu — cuộc gặp với các tăng nhân Thiếu Lâm — chính bài viết gốc đã tự đánh dấu là mang tính truyền miệng dân gian. Nó là huyền thoại, không phải dữ liệu. Và tôi, như mọi khi, từ chối lấy huyền thoại làm bảng thành tích. Cái tôi có thể đọc được là một triết lý võ thuật. Trương Tùng Khê dạy rằng động tác phải trực tiếp, khi ra đòn phải tập trung và dứt khoát, và rằng tính toán quá nhiều sẽ làm tán loạn tâm trí. Ông không thích phô diễn. Người đến xem võ của ông thường bị từ chối lịch sự; học trò muốn theo cũng bị từ chối. Đây không phải cấu trúc động cơ của một võ sĩ thi đấu. Đây là cấu trúc của một bậc thầy nội gia ẩn dật, người đo giá trị bằng sự tĩnh lặng chứ không bằng tiếng vỗ tay. Giới võ thuật Trung Quốc xếp ông vào dòng nội gia, đối lập với ngoại gia cứng rắn của Thiếu Lâm. Nhưng tôi phải nói thẳng: cách phân chia nội gia và ngoại gia mà chúng ta dùng hôm nay phần lớn được định hình bởi giới sử học võ thuật thế kỷ 20. Nó là một cách phân loại nhìn lại, không phải một lời tự mô tả thời Minh. Trương Tùng Khê không tự gọi mình là nội gia. Người đời sau gọi ông như vậy, để một dòng phái có tổ tiên, và để một cộng đồng có chính danh. Ở đây, vết nứt không bao giờ lành, chỉ được sơn phủ lên một màu đẹp hơn. Người ta lấy một người thợ may biết võ, đặt ông vào một ngọn núi nổi tiếng, gán cho ông một vị tổ sư huyền thoại, rồi kể lại câu chuyện ấy cho đến khi nó mượt như sự thật. Màu sơn ấy đẹp. Nhưng bên dưới vẫn là một con người có năm sinh không ai nhớ, và một trận đánh không ai chứng kiến bằng giấy tờ. Có một chi tiết khác khiến tôi dừng lại lâu hơn cả. Tương truyền, ở tuổi bảy mươi, Trương Tùng Khê có thể dùng lòng bàn tay đập vỡ ba khối đá. Đây là một tuyên bố phi thường về sức lực được giữ lại rất sâu trong tuổi già. Nhưng nó cũng là một tuyên bố ở tầng huyền thoại. Tôi không có dữ liệu để kiểm chứng nó. Tôi chỉ có thể nói rằng, nếu nó có cơ sở dù chỉ một phần, nó gợi ý một truyền thống luyện tập ít va đập — đúng kiểu nội gia — chứ không phải con đường hao mòn của một võ sĩ thi đấu. Nhưng đó là suy luận, không phải bằng chứng. Người viết tiểu sử cho ông, Thẩm Nhất Quán, sống sau ông vài chục năm và thu thập tư liệu qua học trò. Điều đó không làm ông thành kẻ dối trá. Nó chỉ có nghĩa: chân dung ông đã đi qua một bàn tay thứ hai, và bàn tay ấy có lý tưởng của nó. Vậy thì phần thật của câu chuyện nằm ở đâu? Tôi cho rằng nó nằm ở chỗ Trương Tùng Khê là một người lao động. Ông may áo cho người ta, và ông biết võ. Ông không phải con của một dòng họ quyền quý, không phải một nhân vật được triều đình ghi danh. Và chính vì thế, khi các nhà nghiên cứu phương Tây như Marnix Wells hay Stanley Henning nhắc đến ông như một nhân vật quan trọng của võ thuật nội gia, họ không đang tô vẽ thêm. Họ đang trả lại cho một người thợ may cái vị trí mà tiểu thuyết đã lấy mất. Tôi vẫn hay nói với đồng nghiệp: bóng đá không nói dối, nhưng nó rất giỏi giấu giếm. Võ thuật cũng vậy, và lịch sử võ thuật thì giấu giếm giỏi hơn cả. Nó giấu một người trong một ngọn núi, giấu một thế kỷ trong một cái tên, giấu một con người trong một huyền thoại. Nhiệm vụ của người viết, theo tôi, không phải là gỡ huyền thoại đi cho sạch. Mà là chỉ cho người đọc thấy cả hai cùng một lúc: người thật, và cái bóng mà người đời đã đúc cho ông. Điều đáng nói là cái bóng ấy không hề vô hại. Thương hiệu Võ Đang — du lịch, các lò võ, các sản phẩm truyền thông — hưởng lợi từ việc những nhân vật như Trương Tùng Khê được công chúng gắn cho nó, dù mối liên hệ lịch sử không có cơ sở. Điều đó tạo ra một động cơ thương mại để làm mờ ranh giới giữa hư cấu và lịch sử. Tôi không nói ai đó đang cố tình lừa dối. Tôi chỉ nói rằng, khi một câu chuyện vừa hay vừa có lợi, nó sẽ được kể lại nhiều lần hơn sự thật. Và đây là góc phản trực giác của tôi: việc gán Trương Tùng Khê vào Võ Đang không làm ông lớn hơn, mà làm ông nhỏ đi. Nó biến một bậc thầy nội gia có dòng truyền riêng, có học trò riêng, có một triết lý riêng về sự trực tiếp và tĩnh lặng, thành một nhân vật phụ trong hệ thống của người khác. Người ta tưởng đang tôn vinh ông bằng cách đặt ông lên núi Võ Đang. Nhưng thực ra, họ đang mượn tên ông để trang trí cho một ngôi nhà không phải của ông. Tôi nhìn sự việc này bằng con mắt của kẻ suốt ngày đọc những dấu hiệu bị bỏ qua. Khi một võ sĩ khập khiễng mà vẫn được xếp vào đội hình, tôi biết có gì đó đang bị che. Ở đây cũng vậy. Khi một nhân vật lịch sử được đặt vào một thế kỷ không phải của mình, và vào một dòng phái không phải của mình, tôi biết có một câu chuyện thật đang bị bỏ quên. Câu chuyện thật không kém phần hấp dẫn: một người thợ may ở Ninh Ba, sống vào thời Gia Tĩnh, dạy võ theo cách của riêng mình, và để lại một dòng truyền đi xa hơn cái tên của ông. Hai trăm năm. Đó là khoảng cách mà một cuốn tiểu thuyết có thể xóa sạch chỉ bằng một câu. Nhưng với người làm nghề như tôi, khoảng cách ấy là cả một vết thương hở. Nó nhắc rằng ký ức về con người không được bảo quản trong núi, mà được bảo quản trong giấy tờ — và giấy tờ thì luôn viết muộn hơn con người. Vậy nên, lần tới khi ai đó kể cho bạn nghe về một cao thủ Võ Đang trên phim, hãy nhớ đến người thợ may. Hãy nhớ rằng cái tên Trương Tùng Khê đã tồn tại trước khi nó được đưa lên núi, và rằng nó đáng được nhớ vì chính nó, không phải vì ngọn núi mà người đời sau đã gán cho nó. Nếu chúng ta chỉ nhớ huyền thoại, chúng ta sẽ đánh mất con người. Và một nền võ thuật đánh mất con người thật của mình thì chỉ còn lại những cái bóng biết múa.