Trương Tùng Khê: Người thợ may đứng sau cái bóng hư cấu của Võ Đang

Năm bảy mươi tuổi, người ta kể rằng Trương Tùng Khê chỉ dùng một lòng bàn tay đánh vỡ ba khối đá. Nhưng thứ khiến tôi phải dừng lại khi đọc lại những ghi chép về ông không phải cú đánh ấy. Đó là nghề nghiệp thật của con người này: một người thợ may ở Ninh Ba, huyện Yên. Ông không mặc áo đạo sĩ, không đứng trên đài, và không có một trận đấu nào được ghi vào sổ sách. Vậy mà suốt nhiều thế kỷ, cái tên ông vẫn được nhắc đến trong các cuộc tranh luận về nội gia quyền, và cả trong những trang tiểu thuyết võ hiệp được đọc nhiều nhất châu Á. Giữa sự thật và huyền thoại ở đây không phải một vạch kẻ mờ. Nó là một khoảng cách hai trăm năm. Trương Tùng Khê sống vào thời Gia Tĩnh, thế kỷ mười sáu. Không ai xác định được năm sinh của ông, và điều đó không phải chuyện nhỏ: nó nói rằng chúng ta đang đứng trước một nhân vật mà phần lớn thông tin đến từ truyền miệng và những văn bản viết lại rất lâu sau đó. Thầy của ông là Tôn Thập Tam Lão. Từ ông, dòng truyền thừa chảy tiếp qua Diệp Kế Mỹ, rồi Đan Tư Nam, rồi Vương Chinh Nam. Chuỗi này không phải lời đồn ngoài chợ: nó được ghi trong Vương Chinh Nam mộ chí do học giả đời Thanh Hoàng Tông Hy soạn. Đây là điểm đầu tiên mà tôi muốn người đọc nhớ. Trương Tùng Khê có một dòng truyền thừa thật. Cái ông không có là một mối liên hệ nào với Võ Đang hay với Trương Tam Phong. Tiểu sử của ông được Thẩm Nhất Quán viết lại sau khi ông mất vài chục năm, gom góp tư liệu qua học trò. Đó là nguồn chính, và cũng là nguồn cần đọc bằng con mắt cảnh giác. Khi Kim Dung đưa Trương Tùng Khê vào tiểu thuyết như một trong Võ Đang Thất Hiệp, học trò của Trương Tam Phong, ông đã đặt nhân vật này lệch khỏi thời đại thật của mình khoảng hai trăm năm. Không phải một chi tiết nhỏ bị bỏ sót. Đó là cả một hệ thống niềm tin được xây trên một cái tên có thật. Trong ghi chép, triết lý võ học của Trương Tùng Khê rất gọn. Động tác phải trực tiếp. Khi ra đòn phải tập trung và dứt khoát. Tính toán quá nhiều chỉ làm tâm tán loạn. Người đời sau xếp ông vào dòng nội gia, đối lập với ngoại gia cứng rắn của Thiếu Lâm. Nhưng cần nói rõ: cách phân chia nội gia và ngoại gia là một phân loại hồi cố, được định hình bởi giới nghiên cứu võ thuật thế kỷ hai mươi, chứ không phải cách ông tự gọi mình thời Minh. Giai thoại nổi tiếng nhất về ông là cuộc chạm trán với khoảng bảy mươi tăng nhân Thiếu Lâm. Chính bài viết gốc cũng tự đánh dấu sự kiện này là truyền miệng dân gian. Trước cuộc gặp, theo ghi chép, Trương Tùng Khê yêu cầu những người có trách nhiệm ở địa phương làm chứng cho một thỏa thuận: nếu chẳng may có người chết, sẽ không ai bị truy cứu. Các tăng nhân đồng ý. Chi tiết ấy, với tôi, là chi tiết hiện đại nhất trong toàn bộ câu chuyện. Nó cho thấy những cuộc so tài thời ấy không phải màn trình diễn. Người ta lập thỏa thuận vì hiểu rằng kết cục có thể là chết. Không có trọng tài, không có y bác sĩ, không có ai chịu trách nhiệm. Đó chính là khoảng trống mà nền quản trị thể thao đối kháng hiện đại ra đời để bịt lại. Nguồn gốc của câu chuyện cũng là một rủi ro. Năm sinh không rõ. Cuộc chạm trán chỉ là truyền miệng. Tiểu sử viết sau khi ông mất vài chục năm, dựa trên lời học trò. Mọi kết luận chắc chắn về con người này đều mong manh. Cũng theo ghi chép, sau cuộc chạm trán ấy, Trương Tùng Khê từ chối những trận tiếp theo. Ông cũng từ chối biểu diễn võ thuật cho người đến xem, và nhiều lần khước từ dạy học trò. Với logic của một võ sĩ thi đấu, chuỗi lựa chọn này vô lý: nó không tối ưu hóa danh tiếng, tiền bạc hay thành tích. Với logic của một người tu luyện nội gia, nó hoàn toàn hợp lý. Có một mắt nối khác ít được nhắc. Thích Kế Quang, vị tướng nổi tiếng thời Minh, từng mời ông dạy binh sĩ. Bài viết gốc cho rằng triết lý an tĩnh, vô vi của Trương Tùng Khê có ảnh hưởng lớn tới vị tướng này. Đây là một nhận định, không phải một liên hệ nhân quả được ghi chép rõ ràng. Nhưng nó đặt ông vào hệ thống truyền dạy võ thuật quân sự thời Minh. Một người thợ may được một vị tướng mời dạy lính. Đó là chi tiết đáng giá hơn mọi cú đánh vỡ đá. Ở phía bên kia, thị trường văn hóa đã làm phần việc của nó. Võ Đang, Thiếu Lâm, các dòng phái võ thuật, du lịch di sản, xuất bản phổ thông: tất cả đều có lợi khi một nhân vật có thật được gắn với một thương hiệu huyền thoại. Trương Tùng Khê là một tài sản phụ. Ngôi sao thật ở đây là thương hiệu tiểu thuyết của Kim Dung. Giá trị thương mại và giá trị lịch sử của nhân vật này lệch nhau: bị thổi phồng trong hư cấu, bị đánh giá thấp trong lịch sử. Có một tầng nữa ít ai để ý. Những địa danh trong câu chuyện này, Ninh Ba và huyện Yên, không xuất hiện ngẫu nhiên. Chúng gợi ý một lớp quảng bá di sản địa phương: một vùng đất muốn nhận về mình một nhân vật lịch sử để kể câu chuyện của chính nó. Đó là lý do tôi viết bài này. Người ta nhớ Trương Tùng Khê như một cao thủ Võ Đang. Sự thật là ông không có liên hệ nào với Võ Đang. Người ta đặt ông cùng thời với Trương Tam Phong. Sự thật là hai người cách nhau khoảng hai trăm năm. Nhưng khi gỡ bỏ lớp sơn hư cấu ấy, thứ còn lại không hề nhạt đi. Một người thợ may ở Ninh Ba, xuất thân lao động, được giới nghiên cứu võ thuật phương Tây như Marnix Wells và Stanley Henning đánh giá là nhân vật quan trọng của nội gia quyền. Không cần áo đạo sĩ, không cần danh phận tông môn, ông vẫn đứng vững. Tôi từng nghĩ huyền thoại là thứ làm rạng danh con người. Đọc kỹ trường hợp này, tôi đổi ý. Huyền thoại thường che đi thứ thú vị hơn nằm ở dưới: một con người bình thường, làm một nghề bình thường, chọn im lặng thay vì phô diễn. Có những tiếng vỗ tay không ai nghe, nhưng câu chuyện vẫn cần được kể. Tôi đến đây không phải để ghi bàn, mà để ghi lại những người đã ghi bàn. Khán đài trống, nhưng tôi vẫn nghe thấy nhịp thở của cả một dòng phái. Và đôi khi, người ghi bàn lại là một người thợ may không bao giờ bước lên sàn đấu nào.