Bốn năm sau Kanjuruhan: Indonesia, Bangladesh và lời nhắn của John Herdman

Có những ngày trên lịch không sinh ra để đếm, mà để nhớ. Ngày 1 tháng 10 là một ngày như thế với bóng đá Indonesia. Bốn năm trước, đúng đêm này, ở Malang, 135 người đã không còn đường trở về nhà sau tiếng còi cuối cùng của một trận đấu mà lẽ ra chỉ là một trận bóng. Họ đến sân để xem đội nhà thi đấu. Họ ra đi trong khói cay và những cánh cổng bị khóa. Từ đó, con số 135 nằm lại trong tim một quốc gia, không phải như một thống kê, mà như một vết sẹo vẫn còn ửng đỏ mỗi khi trời trở gió. Sân vắng, chiếc ghế 12A còn nguyên — bóng không lăn, nhưng thời gian đã tự ghi bàn. Và tối nay, ngày 1 tháng 10 năm 2026, bóng đá Indonesia lại phải chơi bóng. Đội tuyển quốc gia tiếp Bangladesh ở lượt trận cuối bảng A giải FIFA ASEAN Cup 2026, trên sân Gelora Bung Karno ở Jakarta. Cùng một ngày. Cùng một môn thể thao. Cùng một nỗi đau chưa kịp nguôi. Tôi đã ngồi rất lâu trước khi viết bài này, tự hỏi: làm sao một đội bóng có thể vừa đá bóng, vừa thắp hương cho những người đã khuất? Làm sao một huấn luyện viên có thể nói với các học trò “hãy tập trung vào chuyên môn” trong khi cả khán đài đang thì thầm tên của 135 người? Đó không phải là một câu hỏi tu từ. Đó là câu hỏi mà bóng đá Indonesia phải trả lời bằng chính đôi chân của mình, trong chín mươi phút, trước hàng vạn khán giả và trước cả một quá khứ chưa khép lại. Đây là trận đấu cuối cùng của vòng bảng, và Indonesia cần một kết quả tích cực để nuôi hy vọng vào chung kết. Không có con đường nào khác. Một trận hòa có thể là đủ, một thất bại gần như chắc chắn là dấu chấm hết. Với tư cách người theo dõi bóng đá khu vực Đông Nam Á suốt gần ba thập kỷ, tôi nhận ra áp lực của những trận “cầu hòa để đi tiếp” luôn nặng hơn những trận phải thắng. Bởi vì khi bạn cần một điểm, bạn có xu hướng chơi để không thua, và chơi để không thua thường là cách nhanh nhất để thua. Herdman hiểu điều đó. Trong buổi họp báo trước trận, ông không nói về sơ đồ chiến thuật, không nói về tỷ lệ kiểm soát bóng, không nói về những con số. Ông nói về ký ức. Ông nói về việc đội tuyển này là “một đại diện cho bóng đá của đất nước này”. Ông nhắc lại rằng ông từng đến từ Canada, từng chứng kiến cách bóng đá có thể gắn kết hoặc chia rẽ một cộng đồng, và ông muốn các học trò của mình bước ra sân với sự tôn trọng — tôn trọng đối thủ, tôn trọng khán giả, và trên hết, tôn trọng chính những người đã không còn ngồi trên khán đài. “Cần nhớ để học”, ông nói, đại ý như vậy. Nghe qua, đó là một câu nói an toàn, đúng mực, kiểu câu mà bất kỳ huấn luyện viên nào cũng có thể nói trong một dịp tưởng niệm. Nhưng với tôi, nó có trọng lượng khác. Bởi vì trong bóng đá, người ta thường nhớ những chiến thắng và quên đi những thảm họa. Kanjuruhan là một trong những thảm họa khán đài tồi tệ nhất lịch sử bóng đá thế giới, và việc nó không bị quên đi, việc nó được nhắc lại mỗi năm, là một điều không hề tự nhiên. Nó là kết quả của một nỗ lực có chủ đích: của các gia đình nạn nhân, của giới truyền thông, của những người làm bóng đá muốn chuộc lại phần nào sai lầm. Tôi nhớ có lần, khi còn là phóng viên trẻ ở Marseille, tôi từng đứng trước một khán đài vắng sau một trận đấu có sự cố. Người ta dọn dẹp, người ta lau chùi, người ta mở lại các cổng. Nhưng có một chiếc ghế người ta không dám chạm vào, vì trên đó còn vương một chiếc khăn quàng của một cổ động viên không bao giờ trở lại. Bóng đá có những chiếc ghế như thế ở khắp nơi trên thế giới. Ở Malang, có 135 chiếc. Ở đây, có một điều mà tôi cho là trung tâm của câu chuyện này, và nó không nằm trên sân cỏ. Nó nằm ở chỗ: bóng đá Indonesia đang buộc phải sống cùng lúc hai thời đại — thời đại của nỗi đau và thời đại của khát vọng. Trận gặp Bangladesh không chỉ là một trận bóng. Nó là một bài kiểm tra về cách một nền bóng đá đối diện với ký ức của chính mình. Về mặt chuyên môn thuần túy, tôi phải thành thật: bài phát biểu của Herdman và các thông tin xung quanh trận đấu này gần như không cung cấp dữ liệu chiến thuật nào đáng kể. Không có sơ đồ đội hình, không có chỉ số bóng mong đợi, không có số liệu pressing. Chúng ta biết Indonesia mạnh hơn Bangladesh trên lý thuyết, biết họ đá trên sân nhà, biết họ cần điểm. Nhưng đó là những suy luận từ thứ bậc khu vực, không phải từ dữ kiện được công bố. Và như tôi vẫn nói với các đồng nghiệp trẻ: khi không có dữ liệu, người viết thể thao giỏi phải biết im lặng đúng lúc, thay vì lấp đầy khoảng trống bằng phỏng đoán. Nhưng cái mà chúng ta có — và có rất rõ — là một cấu trúc tâm lý. Herdman đang dùng ký ức như một chất kết dính. Ông gọi tên Kevin Diks, hậu vệ nhập tịch gốc Hà Lan, như một trong những trụ cột tinh thần, nhắc nhở anh và đồng đội giữ tập trung vào nhiệm vụ trên sân. Việc một cầu thủ nhập tịch được chọn làm người dẫn dắt tinh thần trong một dịp mang tính biểu tượng quốc gia như thế này là một chi tiết đáng để dừng lại. Nó cho thấy bóng đá Indonesia đã thay đổi đến mức nào: một đội tuyển được xây dựng từ nhiều nguồn gốc khác nhau, với những con người đến từ nhiều chân trời khác nhau, cùng khoác lên mình màu áo đỏ trắng, và cùng đứng trước một nỗi đau chung. Đó là một trong những lý do tôi luôn bị cuốn hút bởi bóng đá Đông Nam Á. Nó không phải là câu chuyện của những siêu sao, mà là câu chuyện của những con người tìm cách thuộc về nhau. 47 giây băng video, một cậu bé đường phố bước ra khỏi màn hình và đi vào số phận tôi. Từ một cậu bé Senegal trên bãi biển Marseille mà tôi từng quay được, cho đến một hậu vệ sinh ra ở Hà Lan đang chuẩn bị bước ra sân Gelora Bung Karno, tất cả họ đều đang trả lời cùng một câu hỏi: mình thuộc về nơi đâu, và mình sẽ chiến đấu vì điều gì? Và khi một đội bóng có thể trả lời câu hỏi đó một cách rõ ràng, họ trở nên nguy hiểm. Không phải vì họ có những cầu thủ giỏi nhất, mà vì họ có một lý do để chạy. Một lý do để chạy thì mạnh hơn một sơ đồ chiến thuật. Một lý do để chạy thì mạnh hơn cả một bản hợp đồng. Nhưng đây là chỗ tôi muốn đi ngược lại số đông. Khi cả một quốc gia gắn một trận bóng với một thảm họa, người ta thường mặc định rằng nỗi đau sẽ trở thành động lực. Rằng các cầu thủ sẽ cháy hết mình vì những người đã khuất. Rằng ký ức sẽ là ngọn lửa. Tôi không chắc. Ký ức, trong thể thao, là một con dao hai lưỡi. Nó có thể nâng bạn lên, và nó cũng có thể đè bạn xuống. Hãy thử đặt mình vào vị trí một cầu thủ Indonesia tối nay. Bạn bước ra sân. Khán đài chật kín. Trên màn hình lớn, họ chiếu những gương mặt. Một phút mặc niệm. Cả sân im lặng. Rồi bóng lăn. Và bạn biết rằng, bằng một cách nào đó không thể diễn tả, bạn đang chơi bóng thay cho 135 người. Bạn có nghĩ rằng mình sẽ đá hay hơn, hay bạn sẽ đá trong sợ hãi? Bạn có nghĩ rằng đôi chân mình nhẹ hơn, hay nặng hơn? Tôi đã từng chứng kiến những đội bóng gục ngã dưới sức nặng của ký ức. Tôi đã từng thấy những cầu thủ đá như thể mỗi đường chuyền là một lời tạ lỗi, và chính vì thế mà họ không thể chơi bóng. Sự tập trung và sự tưởng niệm là hai trạng thái tinh thần khác nhau, thậm chí đối lập nhau. Một người đang tưởng niệm thì nhìn vào trong. Một người đang thi đấu thì nhìn ra ngoài. Herdman, với kinh nghiệm của mình, có lẽ hiểu rõ điều này hơn ai hết — đó là lý do ông liên tục nhắc đến chữ “tập trung”, như một cách để giữ các học trò ở lại trong hiện tại, thay vì để họ chìm vào quá khứ. Đó cũng là lý do tôi không tin vào những lời hứa hẹn rằng một trận thắng sẽ “xoa dịu” nỗi đau. Nó không xoa dịu được gì cả. Nó chỉ là một trận bóng. Một bàn thắng không hét lên còn giá trị hơn trăm phút hò hét. Và một chiến thắng trong một đêm tưởng niệm, nếu có, sẽ không trả lại được 135 con người. Điều duy nhất nó có thể làm là nhắc nhở chúng ta rằng cuộc sống vẫn tiếp diễn, rằng bóng đá vẫn có thể là một nơi để con người tìm thấy nhau, sau tất cả. Và còn một chi tiết nhỏ mà tôi không thể bỏ qua, một chi tiết thuộc về nghề làm báo của tôi hơn là về trận đấu. Giải đấu này được gọi là “FIFA ASEAN Cup 2026”, nhưng giải vô địch khu vực Đông Nam Á từ trước đến nay vốn do Liên đoàn bóng đá ASEAN tổ chức, chứ không phải FIFA. Thời điểm diễn ra giải thường rơi vào cuối năm, khoảng tháng 11 đến tháng 12, chứ không phải đầu tháng 10. Những điều này có thể là dấu hiệu của một thể thức mới, một giải đấu được tái cấu trúc, hoặc đơn giản chỉ là một sai sót trong cách gọi tên. Tôi nêu ra ở đây không phải để bắt bẻ, mà để nhắc rằng: khi một sự kiện được dùng để chuyên chở một thông điệp lớn lao, thì những chi tiết nhỏ nhất cũng cần được kiểm chứng. Sự tôn trọng dành cho người đã khuất bắt đầu từ sự chính xác. Bởi vì nếu chúng ta nhớ sai, chúng ta chưa thực sự nhớ. Tối nay, ở Jakarta, bóng sẽ lăn. Indonesia sẽ gặp Bangladesh. Có thể họ sẽ thắng, và cả sân vận động sẽ vỡ òa trong một niềm vui lẫn lộn nước mắt. Có thể họ sẽ hòa, hoặc thua, và nỗi đau sẽ chồng lên nỗi đau. Nhưng dù kết quả thế nào, có một điều tôi tin chắc: trận đấu này không kết thúc ở tiếng còi mãn cuộc. Bởi vì đây là điều tôi đã học được sau gần ba thập kỷ viết về thể thao, sau khi nhìn thấy những con người đau khổ và những con người đứng dậy, sau khi hiểu rằng bóng đá không bao giờ chỉ là bóng đá. Một trận bóng có thể kết thúc. Một mùa giải có thể kết thúc. Nhưng ký ức thì không. Nó ở lại, lăn tiếp, như một quả bóng không bao giờ ngừng chạm đất trong tim người. Tuổi 44, tôi mới hiểu: thể thao không kết thúc ở tiếng còi — nó vẫn lăn tiếp trong tim người. Và ở Jakarta tối nay, khi 135 chiếc ghế trống được thắp lên bằng một phút im lặng, tôi tin rằng bóng đá Indonesia đang học được bài học khó nhất của mọi nền thể thao: cách nhớ mà không bị nhấn chìm, cách đau mà vẫn phải bước tiếp, và cách biến một ngày tang tóc thành một ngày của phẩm giá. Còn Herdman, người đàn ông đến từ Canada và giờ đứng trước một quốc gia đang chờ đợi, có lẽ cũng hiểu một điều giản dị: huấn luyện một đội bóng trong một đêm như thế này không phải là dạy họ cách ghi bàn, mà là dạy họ cách đứng vững. Bởi vì trên tất cả, trên mọi chiến thuật, mọi tỷ số, mọi danh hiệu, bóng đá vẫn là câu chuyện của những con người đang cố gắng sống cùng nhau — và đôi khi, cùng nhau nhớ về những người đã ra đi.