Cái chết của trọng tài 75 tuổi trong đêm đấu vật: 'Martinete' hay 'Contralona' và bài học về an toàn ở các show đấu vật độc lập

Tôi vẫn nhớ cái cảm giác khi lần đầu tiên bước vào một nhà thi đấu nhỏ ở Hidalgo, Mexico. Không phải để xem một trận đấu tranh chức vô địch, mà là để quan sát một nền văn hóa thể thao – nơi mà mặt nạ (máscara) là danh dự, và cú ngã là một phần của nghệ thuật trình diễn. Nhưng cái đêm định mệnh tại Trung tâm Văn hóa và Thể thao "11 de Julio" ở Mineral de la Reforma đã phơi bày một mặt tối mà không ai muốn nhìn thấy: cái chết của một trọng tài 75 tuổi, Gerardo Germán Pineda, biệt danh "El Búho" (Con Cú Mèo). Sự việc diễn ra trong một show đấu vật chuyên nghiệp (lucha libre) do công ty El Patrón Espectáculos tổ chức. Đấu sĩ El Hijo de Fishman, người bị cáo buộc đã thực hiện một đòn đánh vào trọng tài, đã bị bắt giữ với tội danh ngộ sát do sơ suất vào ngày 7 tháng 10. Nhưng câu chuyện không đơn giản như vậy. Ngay lập tức, một cuộc tranh cãi dữ dội nổ ra về bản chất của đòn đánh: phải chăng đó là "martinete" – một đòn cấm đưa đầu đối phương xuống đất, gây nguy cơ chấn thương cổ nghiêm trọng – hay chỉ là một "contralona" – một đòn quật ngã thông thường, phổ biến trong các trận đấu vật? Báo chí Mexico, dựa trên video được công bố, cho rằng đó chỉ là một cú "contralona" – một đòn mà bất kỳ đấu sĩ nào cũng có thể thực hiện trong một trận đấu thông thường. Nhưng câu hỏi về tên gọi của đòn đánh và mối liên hệ nhân quả với cái chết vẫn còn bỏ ngỏ. Điều này dẫn tôi đến một bài học quan trọng mà tôi đã rút ra từ hơn ba mươi năm quan sát thể thao: dữ liệu không bao giờ hét lên, nhưng nó sẽ lặp lại cho đến khi bạn chịu nghe. Và ở đây, dữ liệu quan trọng nhất không phải là tên của đòn đánh, mà là tuổi tác của nạn nhân – 75 tuổi. Trong một trận đấu vật chuyên nghiệp, mọi đòn đánh đều là sự phối hợp (cooperative), không phải là sự cạnh tranh thực sự. Đấu sĩ và đối thủ của họ làm việc cùng nhau để tạo ra một màn trình diễn an toàn và hấp dẫn. Nhưng khi một đấu sĩ "đi chệch kịch bản" (working stiff) – thực hiện đòn với lực thật, hoặc cố tình làm tổn thương đối phương – đó là lúc nguy hiểm bắt đầu. Trong trường hợp này, nếu video cho thấy chỉ là một cú contralona, thì câu chuyện về "đòn cấm" có thể là một sự hiểu lầm. Nhưng nếu đấu sĩ đã thực hiện đòn với lực quá mạnh, hoặc với sự thiếu kiểm soát, thì đó lại là một vấn đề khác. Tôi nhớ lại kinh nghiệm theo dõi các trận đấu vật ở Mexico, nơi mà các trọng tài thường xuyên tham gia vào các pha va chạm như một phần của màn trình diễn. Họ được gọi là "bumping referees" – những người thực hiện các cú ngã như một phần của show. Điều này có nghĩa là họ chấp nhận rủi ro cao hơn nhiều so với một trọng tài thông thường. Nhưng ở tuổi 75, việc nhận bất kỳ cú ngã nào – dù là một cú ngã thông thường – là một lựa chọn an toàn cực kỳ rủi ro, và theo tôi, là một quyết định không thể bào chữa được. Y học thể thao hiện đại coi sự kết hợp giữa tuổi tác và cơ chế chấn thương này là một chống chỉ định gần như tuyệt đối. Điều này dẫn tôi đến lớp phân tích thứ hai: tại sao một trọng tài 75 tuổi lại được đưa vào một vị trí có nguy cơ chấn thương cao như vậy? Ai là người chịu trách nhiệm cho quyết định này? Trong các show đấu vật độc lập ở Mexico, việc sử dụng các trọng tài lớn tuổi, làm việc bán thời gian, không được kiểm tra y tế trước khi tham gia vào các pha va chạm là khá phổ biến. Đây là một khoảng trống trong quản trị an toàn mà không ai muốn nói đến. Sau cái chết của trọng tài, El Hijo de Fishman đã bị bắt và đối mặt với cáo buộc ngộ sát do sơ suất. Nhưng quá trình pháp lý đã đi theo một hướng khác: thông qua cơ chế công lý phục hồi (restorative justice) theo Điều 186 của Bộ luật Tố tụng Hình sự Mexico, gia đình nạn nhân và bị cáo đã đạt được thỏa thuận bồi thường. Số tiền được báo cáo là 585.525 peso Mexico (khoảng 32.000 USD), theo nhà báo Antonio Nieto. Tuy nhiên, các con số báo cáo mâu thuẫn nhau – ADN Noticias đưa ra con số khác – và các điều khoản không được công bố đầy đủ. Việc thả tự do cho đấu sĩ là một thủ tục pháp lý, không phải là một sự miễn tội. Anh ta được thả vì thỏa thuận bồi thường đã đạt được, không phải vì có kết luận công khai rằng đòn đánh không phải là nguyên nhân. Thỏa thuận này có điều kiện: nếu nghĩa vụ bồi thường không được thực hiện, cuộc điều tra hoặc thủ tục tố tụng có thể được tiếp tục. Vụ án này đang trong tình trạng "ngủ đông", không phải đã kết thúc. Nhưng có một vấn đề lớn hơn mà thỏa thuận này không giải quyết: địa điểm tổ chức sự kiện đã bị đóng cửa tạm thời vì thiếu giấy phép hoạt động. Đây là một vi phạm quản trị được ghi nhận cụ thể, không phải là một vấn đề về diễn giải. Trước đó, đã có báo cáo về những trở ngại trong việc kiểm tra cơ sở vật chất – một dấu hiệu cho thấy có thể đã có sự không tuân thủ an toàn trước đó tại địa điểm này. Trong hệ thống phân cấp của đấu vật chuyên nghiệp Mexico, các giải đấu lớn như AAA và CMLL duy trì các quy trình an toàn nghiêm ngặt hơn nhiều. Nhưng các show độc lập ở khu vực hoạt động với sự giám sát ít hơn nhiều. Khoảng trống quản trị này tạo ra một vùng xám pháp lý, nơi mà trách nhiệm về an toàn trở nên mơ hồ. Công ty tổ chức sự kiện, El Patrón Espectáculos, đã được hỏi về trách nhiệm của mình, nhưng vai trò của họ vẫn chưa được xem xét đầy đủ. Một khía cạnh khác mà tôi muốn nhấn mạnh là sự phản ứng của công chúng. Bức ảnh chụp El Hijo de Fishman mỉm cười trong lúc bị bắt đã gây ra làn sóng phẫn nộ trên mạng xã hội. Nhiều người coi đó là sự thiếu tôn trọng đối với nạn nhân. Nhưng tôi đã học được từ nhiều năm quan sát rằng nụ cười không phải lúc nào cũng là sự vô tâm. Đó có thể là một phản ứng lo lắng, một cơ chế tự vệ trong một tình huống căng thẳng. Tuy nhiên, trong văn hóa đấu vật, việc công bố bức ảnh không đeo mặt nạ của một đấu sĩ là một sự xúc phạm nghiêm trọng – mặt nạ là danh dự thiêng liêng của họ. Trong khi dư luận tập trung vào việc đấu sĩ có tội hay không, tôi thấy một vấn đề hệ thống lớn hơn: sự an toàn của các trọng tài trong các show đấu vật độc lập. Họ thường xuyên tham gia vào các pha va chạm nhưng hiếm khi được kiểm tra y tế hoặc bảo hiểm. Họ là mắt xích ít được bảo vệ nhất trong ngành công nghiệp này. Nếu không có biện pháp can thiệp, rủi ro hệ thống này vẫn tồn tại bất chấp thỏa thuận bồi thường một lần. Các đồng nghiệp của đấu sĩ đã lên tiếng bảo vệ anh ta. El Hijo del Santo gọi đây là một tai nạn và cảnh báo chống lại việc vội vàng đổ lỗi. Latin Lover bảo vệ Fishman nhưng thừa nhận rằng chính anh ta cũng đã từng đẩy hoặc tát trọng tài để tạo kịch tính. Những lời bảo vệ này cho thấy một sự chia rẽ trong cộng đồng đấu vật: một phe coi đây là tai nạn, phe kia coi đó là sự sơ suất. Nhưng điều quan trọng là không ai đặt câu hỏi về quyết định đưa một trọng tài 75 tuổi vào một vị trí nguy hiểm như vậy. Từ góc độ kinh tế, số tiền bồi thường khoảng 32.000 USD là một con số khiêm tốn đối với một cái chết trong một sự kiện độc lập, nơi mà bảo hiểm gần như chắc chắn không tồn tại. Thỏa thuận này giống như một sự hòa giải mang tính phục hồi hơn là một phán quyết bồi thường thiệt hại. Nhưng điều đáng lo ngại hơn là sự kiện này đã được giải quyết riêng tư, không phải bằng các cải cách an toàn mang tính hệ thống. Rủi ro cơ bản – các sự kiện không có bảo hiểm, không có giấy phép, không có kiểm tra y tế – không được khắc phục bằng khoản tiền bồi thường này. Vậy, điều gì sẽ xảy ra tiếp theo? Tôi nghĩ rằng chúng ta cần theo dõi một số tín hiệu quan trọng. Đầu tiên, kết quả giám định pháp y chính thức về nguyên nhân cái chết – điều này quyết định mức độ cáo buộc và câu chuyện công khai. Thứ hai, việc thực hiện nghĩa vụ bồi thường – nếu không được thanh toán đầy đủ, thủ tục tố tụng có thể được tiếp tục. Thứ ba, kết quả về giấy phép của địa điểm – nếu nó được mở lại mà không có sự sửa đổi, rủi ro tái diễn vẫn còn. Đây không phải là một trận đấu để thắng hay thua. Đây là một thất bại an toàn đã được hiện thực hóa – một thảm họa có thể phòng ngừa được. Câu hỏi mà chúng ta cần đặt ra không phải là "đòn đánh đó là gì?", mà là "tại sao một trọng tài 75 tuổi lại ở trong tình huống đó?" và "làm thế nào để ngăn chặn điều này xảy ra lần nữa?" Trong ba mươi năm quan sát thể thao, tôi đã học được rằng những con số không bao giờ nói dối, nhưng chúng cũng không bao giờ đưa ra câu trả lời nếu bạn không biết cách đặt câu hỏi đúng. Và ở đây, câu hỏi đúng không nằm ở tên của đòn đánh, mà nằm ở hệ thống an toàn đã thất bại. Khi tôi rời khỏi nhà thi đấu nhỏ ở Hidalgo, tôi mang theo một bài học mà tôi sẽ không bao giờ quên: trong thế giới của những màn trình diễn thể thao, nơi mà mọi thứ đều là kịch bản, thì chỉ có một thứ không bao giờ là kịch bản – đó là cái giá của sự bất cẩn. Và cái giá đó, trong trường hợp này, là một mạng người.