Kế hoạch 600–1.000 tỷ đồng của bóng đá Việt Nam: phần tiền đã bị cam kết trước khi chạm sân cỏ

Buổi chiều cuối mùa, tôi đứng ở hành lang một sân vận động hạng Nhất, nhìn các cầu thủ trẻ thu dọn giày. Với họ, mùa giải vừa khép lại sau hai mươi sáu vòng. Với phần lớn trong số họ, đó cũng là lần cuối được chơi bóng đá thật trong mười tháng tới. Khi khán đài trống, tôi nghe thấy tiếng giày của chính mình vọng qua hành lang sân vận động. Một cầu thủ hai mươi hai tuổi, bốn năm ở học viện, mùa chuyên nghiệp đầu tiên: 214 phút. Tôi tự đếm từ băng ghi hình, vì không có trang dữ liệu nào trong nước công bố thống kê phút thi đấu của cầu thủ trẻ. Cậu bé ấy không nằm trong bảng tính. Cậu ấy nằm trong lớp đất mà tôi đã bỏ quên.

Vài ngày sau, tôi đọc chương trình của ông Nguyễn Đức Thụy, ứng viên nhiệm kỳ 2026–2030 của Liên đoàn Bóng đá Việt Nam: huy động 600 đến 1.000 tỷ đồng mỗi năm, bắt đầu từ 2027. Quy đổi theo tỷ giá tham chiếu 25.500 đồng một đô la Mỹ, đó là khoảng 23,5 đến 39,2 triệu USD. Năm dòng doanh thu được nêu tên: tài trợ doanh nghiệp, bản quyền truyền thông, dịch vụ bóng đá, nội dung số và xã hội hóa. Kèm theo là một cam kết đáng chú ý về mặt nguyên tắc: từ bỏ khoảng 80 tỷ đồng ngân sách nhà nước mỗi năm, chuyển sang cơ chế xã hội hóa hoàn toàn, để khoản ngân sách ấy đi về các môn thể thao hướng tới huy chương Olympic và ASIAD. Nhân sự liên đoàn sẽ được tăng lương gấp hai đến ba lần. Trợ cấp 3 tỷ đồng mỗi câu lạc bộ V.League một mùa, 2 tỷ cho mỗi câu lạc bộ hạng Nhất, 2 tỷ cho mỗi đội bóng nữ, 2 đến 3 tỷ cho mỗi liên đoàn địa phương đủ điều kiện. Về thể chế, điểm sáng nhất là cam kết kiểm toán bởi một trong bốn công ty kiểm toán lớn, cùng cơ chế giám sát của các tổ chức thành viên. Về kỹ thuật, trụ cột là mở rộng giải: V.League từ 14 lên 16 đến 18 đội, hạng Nhất lên 18 đến 20 đội, kèm ghi chú rằng đây mới là phương án nghiên cứu. Điều không có trong văn bản: doanh thu hiện tại của liên đoàn.

Tôi dựng lại bảng chi phí từ chính các cam kết. Mười sáu câu lạc bộ V.League nhân 3 tỷ, ra 48 tỷ; nếu lên 18 đội thì 54 tỷ. Mười tám đến hai mươi câu lạc bộ hạng Nhất nhân 2 tỷ, ra 36 đến 40 tỷ. Bảy đến tám đội nữ, 14 đến 16 tỷ. Hai mươi liên đoàn địa phương được gọi là đủ điều kiện trong tổng số 63, nhân 2 đến 3 tỷ, ra 40 đến 60 tỷ. Quỹ lương tăng gấp hai đến ba lần, ước 15 đến 50 tỷ. Futsal, bóng đá bãi biển, bóng đá học đường, 10 đến 30 tỷ. Cộng lại: 165 đến 250 tỷ đồng. Cộng thêm 80 tỷ ngân sách nhà nước phải tự thay thế: 245 đến 330 tỷ đồng. Một phần tư đến một nửa mục tiêu huy động đã bị cam kết hết trước khi đồng tiền đầu tiên chạm tới sân tập, trung tâm y học thể thao, học viện trẻ hay một giải đấu quốc tế. Với mục tiêu 600 tỷ, phần đã cam kết chiếm 41 đến 55 phần trăm. Với mục tiêu 1.000 tỷ, 25 đến 33 phần trăm. Khoảng cách giữa 600 và 1.000 là 67 phần trăm — quá rộng cho một kế hoạch mà chính tác giả nói sẽ được cụ thể hóa bằng phương án tài chính.

Ba tỷ đồng mỗi câu lạc bộ V.League một mùa, quy ra khoảng 118.000 USD. Với một câu lạc bộ có ngân sách 40 đến 200 tỷ đồng, khoản này tương đương 3 đến 7 phần trăm, gần bằng một tháng quỹ lương. Trong mười bốn năm theo dõi các học viện trẻ ở Hamburg và các giải hạng dưới châu Âu, tôi chưa từng thấy một khoản trợ cấp ở mức đó tạo ra thay đổi cấu trúc. Nó tạo ra thứ khác: sự ghi nhận, một khối đồng thuận, và một mối phụ thuộc. Công cụ ấy thuộc về chính trị nhiều hơn tài chính.

Phần kỹ thuật của chương trình đáng được đọc chậm hơn. Một giải V.League 14 đội đá vòng tròn hai lượt có 26 vòng. Lên 16 đội là 30 vòng. Lên 18 đội là 34 vòng. Cộng vào đó là các cửa sổ FIFA, ASEAN Championship, SEA Games, các ngày thi đấu cúp châu Á. Nếu đội hình không dày lên tương ứng, mở rộng giải không tạo thêm cơ hội cho cầu thủ trẻ; nó tạo thêm tải trọng cho mười một cầu thủ đá chính. Và để đi từ 14 lên 16 hay 18 đội, cần thêm hai đến bốn câu lạc bộ đáp ứng tiêu chuẩn cấp phép gắn với AFC — một ràng buộc nguồn cung, không phải một quyết định nhu cầu. Trong văn bản, mở rộng quy mô được đặt trước mọi bộ lọc về cấp phép, sân bãi, học viện và cân đối tài chính.

Chỗ tôi dừng lại lâu nhất là ngoại binh. Ông Thụy nêu đúng mâu thuẫn: ngoại binh nâng chất lượng giải đấu nhưng chặn đường cầu thủ Việt. Nhưng chương trình không đưa ra hạn ngạch, không có quy định theo độ tuổi, không có lộ trình chuyển tiếp. Quyết định kỹ thuật hệ trọng nhất của toàn bộ chương trình bị bỏ trống, và mọi khoản trong bảng chi phí đều phụ thuộc vào nó.

Chẩn đoán của ông sắc hơn đơn thuốc. Ông chỉ đúng căn bệnh của bóng đá Việt Nam: cầu thủ được huấn luyện nhiều năm rồi thiếu phút thi đấu đúng lúc chín. Nhưng tăng số đội làm tăng tổng số phút, không bảo đảm tăng số phút chịu áp lực cao cho người trẻ. Không có quy định đăng ký cầu thủ trẻ, không có quota phút thi đấu nội binh, việc mở rộng chỉ hấp thụ thêm ngoại binh tầm trung và nội binh lớn tuổi. Bài học Indonesia với hạn ngạch cầu thủ trẻ cho thấy một cơ chế hẹp nhưng có răng mạnh hơn một giải đấu rộng không có điều kiện kèm theo.

Phần ít được nói tới lại đáng chú ý với một người quan sát từ xa. Trợ cấp 2 đến 3 tỷ đồng cho mỗi liên đoàn địa phương đủ điều kiện, trong tổng số 63 liên đoàn, là một khối bỏ phiếu lớn và kỷ luật ở đại hội. Cùng lúc, các câu lạc bộ hạng Nhất nhận cả một giải đấu rộng hơn lẫn tiền trợ cấp. Hai nhóm này cộng lại đủ để quyết định một nhiệm kỳ. Tôi không nói đó là động cơ duy nhất; tôi nói rằng nó giải thích rõ hơn bất kỳ lập luận kỹ thuật nào về việc vì sao mở rộng quy mô lại đứng đầu danh sách cải cách.

Đây là chỗ tôi phản đối. Xã hội hóa một trăm phần trăm, không còn một đồng ngân sách, là một thiết kế thuận chu kỳ. Nó gỡ bỏ tấm đệm đúng vào lúc giá trị thương mại của bóng đá Việt Nam nhạy cảm nhất với kết quả đội tuyển. Một chiến dịch vòng loại thất bại có thể dịch chuyển toàn bộ chu kỳ gia hạn hợp đồng tài trợ. Và 80 tỷ đồng kia là một cái bánh cóc: một khi đã chuyển sang các môn hướng tới huy chương Olympic, ASIAD, việc đòi lại sau một năm hụt thu gần như không thể về mặt chính trị. Chương trình biến một phụ thuộc mềm thành một cam kết cứng.

Còn một điểm khuất: các doanh nghiệp lớn ở Việt Nam thường thích tài trợ có tên dự án, nhìn thấy được — tên sân, áo đội tuyển, tên giải — hơn là tiền mặt không ràng buộc cho một liên đoàn. Nếu dòng tiền thực tế chảy vào các khoản bị giới hạn mục đích, nó không dùng được cho chính chương trình trợ cấp. Một kế hoạch 1.000 tỷ có thể huy động đủ tiền và vẫn không trả được các cam kết của mình.

Và có một cải cách không xuất hiện trong văn bản: một giải dự bị hoặc U21 chính thức, hoặc một cơ chế cho vay cầu thủ có kiểm soát phút thi đấu. Rẻ hơn, nhắm trúng hơn, và không tạo ra sự bảo trợ nhìn thấy được. Mở rộng giải có thể đang giữ chỗ cho cải cách khó hơn ấy — theo nghĩa nó chiếm mất nguồn lực và sự chú ý mà cải cách kia cần.

Cần nói cho công bằng: cam kết kiểm toán bởi một trong bốn công ty lớn, cộng với giám sát của tổ chức thành viên, là một chuẩn minh bạch cao hơn mặt bằng khu vực. Phần lớn liên đoàn Đông Nam Á công bố ít hơn thế. Nếu làm thật, đây là di sản bền nhất của chương trình, hơn bất kỳ mục tiêu doanh thu nào. Tôi giải mã trận đấu bằng công thức, nhưng trái tim sân cỏ thì không có thuật toán.

Lớp trầm tích của mùa hè: tôi đào sâu, và thấy một mùa giải chưa từng được viết. Năm 2027, khi bản kiểm toán đầu tiên được công bố, tôi sẽ đọc nó theo cách tôi đọc một bảng thành tích: tìm dòng trống. Dòng trống trả lời điều lớn hơn mọi mục tiêu huy động — liệu có một điều khoản phút thi đấu tối thiểu cho cầu thủ dưới 23 tuổi, và một hạn ngạch ngoại binh có lộ trình hay không. Không có hai điều đó, 600 tỷ hay 1.000 tỷ cũng chỉ là dòng tiền chảy qua hệ thống mà không đọng lại ở chỗ cần đọng. Tuổi 60, tôi học được rằng dữ liệu chỉ dừng ở cổng sân. Bên trong, người ta chơi bằng nỗi sợ và giấc mơ.